Bahçelievler Belediyesinin “Yüzde 70 İŞGALİYE” İndirimi Hizmet mi, Kamu Zararı mı?

Yerel yönetimlerin esnafın üzerindeki mali yükü hafifletmek amacıyla işgaliye bedellerinde yaptığı fahiş indirimler, “kamu zararı” ve “görevi kötüye kullanma” tartışmalarını beraberinde getiriyor. Hukukçular, belediyelerin tarife belirleme yetkisinin sınırsız olmadığını hatırlatıyor.

Belediyeler, mülkiyetindeki taşınmazların kullanımı veya yol, meydan gibi alanların işgali karşılığında alınan bedellerde (İşgaliye Harcı veya Ecrimisil) %70 gibi yüksek oranlı indirimlere gidebilir mi? Bu sorunun cevabı, indirimin dayanağına ve Belediye Kanunu’ndaki sınırlara göre değişiklik gösteriyor.

1. Belediye Kanunu ve Yetki Sınırı

5393 sayılı Belediye Kanunu uyarınca, belediye meclislerinin vergi, resim ve harçlar dışında kalan ve belediye tarafından belirlenecek ücret tarifelerini karara bağlama yetkisi vardır (Madde 18/f). Ancak bu yetki kullanılırken:

Maliyet Analizi: Belirlenen ücretin, sunulan hizmetin maliyetinin çok altına düşmemesi esastır.

Hakkaniyet: Kamu kaynaklarının, bir kesime (esnafa) aşırı avantaj sağlarken belediye bütçesini (kamu kaynağını) zarara uğratmaması gerekir.

2. Türk Ceza Kanunu (TCK) Açısından: Görevi Kötüye Kullanma

Eğer bir belediye başkanı veya meclis üyeleri, kanuni dayanağı olmaksızın ve nesnel bir gerekçe sunmadan rayiç bedelin çok altında bir rakam belirlerse, bu durum TCK Madde 257 (Görevi Kötüye Kullanma) kapsamında değerlendirilebilir.

Kriter: Kamunun zarara uğramasına veya kişilere haksız bir kazanç sağlanmasına neden olunmasıdır. %70’lik bir indirim, eğer piyasa koşullarının ve belediye giderlerinin çok altındaysa, “kamu kaynağını belirli bir zümreye aktarmak” olarak yorumlanabilir.

3. Kamu Zararı ve Sayıştay Denetimi

5018 sayılı Kamu Malî Yönetimi ve Kontrol Kanunu‘na göre kamu zararı; mevzuata aykırı karar, işlem veya eylemler sonucunda kamu kaynağında artışa engel olunmasıdır.

Belediyenin tahsil etmesi gereken makul gelirden, geçerli bir hukuki sebep olmaksızın vazgeçmesi, Sayıştay denetimlerinde “kamu zararı” olarak kaydedilir. Bu durumda, aradaki fark kararı alan meclis üyelerine veya belediye yönetimine tazmin ettirilir (rücu edilir).

4. Türk Ticaret Kanunu (TTK) Bağlamı

Belediye bünyesindeki iktisadi işletmeler veya iştirakler söz konusu olduğunda TTK devreye girer. Şirket yöneticilerinin, şirketi zarara uğratacak şekilde piyasa fiyatlarından bu denli uzaklaşması “basiretli bir tacir gibi davranma” ilkesine aykırılık teşkil eder ve hukuki sorumluluk doğurur.

Sonuç: Siyasi Karar vs. Hukuki Sorumluluk

Belediyeler esnafı desteklemek için indirim yapabilir ancak bu indirimlerin %70 gibi radikal oranlara ulaşması, müfettiş incelemelerinde şu iki soruyu doğurur:

1. Bu indirim için somut bir mücbir sebep (pandemi, doğal afet vb.) var mı?

2. Belediye bütçesi bu indirim nedeniyle temel kamu hizmetlerini aksatacak bir gelirden mahrum bırakıldı mı?

Hukuki dayanağı sağlamlaştırılmamış ve rasyonel gerekçelere dayanmayan bu tür kararlar, yerel yöneticiler için hem cezai hem de mali ağır yaptırımlar doğurma riski taşımaktadır.

Mahkeme, kararın gerekçesini ve o bölgedeki rayiç değerleri baz alacaktır.

. Kararın Gerekçesi: “Hukuki Sebep” ve “Kamu Yararı” Denetimi

İdare hukukunda her idari işlemin bir sebep unsuru olmak zorundadır. Mahkeme, belediye meclisinin aldığı bu kararın arkasındaki gerekçeyi şu üç süzgeçten geçirir:

Hizmet Gereği mi, Kişisel Menfaat mi? İndirim kararı, genel bir ekonomik kriz, doğal afet veya esnafın toplu iflas riskine karşı alınmışsa “kamu yararı” ağır basabilir. Ancak somut bir dayanak gösterilmeden yapılan %70’lik indirim, mahkemece “belirli bir kesime haksız kazanç sağlama” olarak nitelendirilebilir.

Ölçülülük İlkesi: Hukukta bir amaca ulaşmak için seçilen araç, amaca uygun ve orantılı olmalıdır. Esnafı desteklemek için %10-20 indirim makul görülebilirken, belediye gelirlerinin %70’inden vazgeçilmesi, kamu hizmetlerinin (yol, su, temizlik) finansmanını tehlikeye atacağı için mahkemece “ölçüsüz” bulunabilir.

Eşitlik İlkesi: Eğer bu indirim sadece belirli bir bölgedeki veya belirli bir tipteki esnafa yapıldıysa, diğer vatandaşların aleyhine “ayrımcılık” yapıldığı gerekçesiyle karar iptal edilebilir.

2. Rayiç Değerlerin Baz Alınması: “Kamu Zararı” Tespiti

Mahkeme, %70 indirimin kamu zararı doğurup doğurmadığını anlamak için bölgedeki rayiç değerleri (piyasa değerlerini) bilirkişi marifetiyle inceler:

Piyasa Analizi: Belediye alanını kullanan esnafın ödediği rakam, çevre dükkanların kira bedelleri veya benzer nitelikteki özel mülklerin kullanım bedelleriyle karşılaştırılır.

Alt Sınır İhlali: Devlet ve belediye taşınmazlarının idaresinde, “kamu malının değerinin altında kullandırılmaması” asıldır. Mahkeme, “Belediye bu alanı %70 daha ucuza vererek, belediye kasasına girmesi gereken parayı kasten mi engelledi?” sorusuna yanıt arar.

5018 Sayılı Kanun Kapsamı: Eğer belirlenen yeni rakam, bölgedeki emsal işgaliye bedellerinin çok altındaysa; mahkeme bunu “mevzuata aykırı karar sonucunda kamu kaynağında artışa engel olunması” yani net bir kamu zararı olarak kaydeder.

3. TCK ve Belediye Kanunu Açısından Hukuki Sonuçlar

Mahkemenin “rayiç değerin altında ve yetersiz gerekçeyle” yapıldığını tespit ettiği bir indirimde şu süreçler işler:

A. Görevi Kötüye Kullanma (TCK 257)

Kararı alan meclis üyeleri ve imzacı başkan hakkında suç duyurusunda bulunulur. Mahkeme burada “kamunun zarara uğraması” ve “kişilere haksız menfaat sağlanması” unsurlarının oluştuğuna hükmederse hapis cezası gündeme gelir.

B. Mali Sorumluluk (Sayıştay ve Danıştay Süreci)

Mahkeme, belediyenin mahrum kaldığı o %70’lik farkın (kamu zararı tutarının), kararda imzası bulunan yetkililerden şahsen tahsil edilmesine (rücu) karar verir.

C. Belediye Kanunu (Madde 18 ve 15)

Belediye Kanunu belediyeye “fiyat tarifesi belirleme” yetkisi verir ancak bu yetkiyi “belediyenin hak ve menfaatlerini koruma” ödeviyle sınırlandırır. Mahkeme, belediyenin kendi gelirlerini yok eden bir kararı “yetki aşımı” olarak değerlendirip iptal eder.

Mahkeme için esnafın sevinmesi değil, belediye bütçesinin (yani halkın ortak parasının) hukuka aykırı şekilde eksilip eksilmediği esastır. Gerekçesiz ve rayiçten kopuk bir indirim, “sosyal belediyecilik” değil, hukuk tekniği açısından “görevi kötüye kullanma” olarak kodlanır.